Nét đặc sắc của gốm tiền sử ở Mai Pha (Lạng Sơn)

By on 11/05/2014

Tháng 5 -1996, cuộc khai quật có quy mô lớn đã tiến hành tại di chỉ Mai Pha (thị xã Lạng Sơn) trong khuôn khổ của chương trình hợp tác nghiên cứu đầu tiên giữa Bảo tàng Lạng Sơn và Viện Khảo cổ Hà Nội. Bên cạnh những di vật về đồ đá, đồ xương, mộ táng và di cốt người thì ở đây còn thu được 28.248 mảnh gốm.

Với khối lượng lớn về di vật gốm này, Mai Pha đã vượt lên tất cả các địa điểm tiền sử đã biết ở Lạng Sơn nói riêng và các tỉnh vùng núi phía bắc nói chung về đồ gốm.

Trước hết gốm Mai Pha mang đầy đủ những đặc điểm và tính chất chung của đồ gốm thuộc giai đoạn hậu kỳ đá mới và sơ kỳ kim khí ở nước ta. Chất liệu chủ yếu là sét và cát, xương gốm mỏng, cứng và có độ nung cao, được chế tạo chủ yếu bằng bàn xoay, đại bộ phận được trang trí văn thừng và một số hoa văn khắc vạch, trỗ lỗ thủng, miếng lát, phần lớn được phủ màu đỏ thổ hoàng, đã xuất hiện loại hình đồ đựng mang tính nghệ thuật cao (bát bồng).

Tuy nhiên so với các vùng đồng bằng và ven biển, gốm Mai Pha cũng bộc lộ nhiều nét riêng biệt. Toàn bộ gốm Mai Pha đều thuộc loại gốm cứng, chắc có màu đỏ gạch, một số ít gốm đen hoặc có dấu vết ám khói, chủ yếu là nồi, bát và bát bồng, kích thước đồ đựng nhỏ, không thấy loại hình vò, chậu hay bình.

Về hoa văn, ở Mai Pha chỉ có 3 loại: thừng, khắc vạch và trổ lỗ thủng, không có hoa văn kiểu in dấu vải hay chấm giải như trong văn hóa Phùng Nguyên hay văn đắp nổi hoặc in mép vỏ sò thường thấy trong các văn hóa Hạ Long hay Hoa Lộc. Văn chải cũng hoàn toàn vắng mặt. Nhưng điều đó không phản ảnh trình độ thấp hay nghèo nàn của nghệ thuật trang trí Mai Pha. Trái lại trình độ kỹ thuật tạo văn và tư duy mỹ cảm của người thợ gốm ở đây khá cao.
Văn thừng trên gốm Mai Pha rất tinh xảo, mịn và đẹp do được tạo ra bằng kỹ thuật trục lăn có quấn dây nhỏ, săn. Các đường nét dấu thừng trên gốm Mai Pha đều rất dài, thẳng chạy dọc theo trục đứng đồ đựng. Đó là một trong những đặc điểm để phân biệt gốm vặn thừng Mai Pha với các văn hóa khác. Có thể nói hoa văn vặn thừng Mai Pha không còn có ý nghĩa về kỹ thuật mà thực sự nó đã trở thành một loại hoa văn có tính trang trí cao. Riêng về nghệ thuật trang trí bằng kỹ thuật khắc vạch và trỗ lỗ thủng, người thợ gốm Mai Pha đã biết kết hợp một cách rất hài hòa để tạo ra những mô típ hoa văn đẹp và gây ấn tượng mạnh mẽ. Nổi bật nhất là hoa văn hình “hoa thị” và các biểu hiện của nó, được bố trí liên hoàn quanh vành chân đế bát bồng. Với cách bố trí các mô típ “hoa thị” nối nhau chạy quanh vành chân đế người ta sẽ có một dải hoa văn rất đẹp và sinh động.
Các biến thể của loại hoa văn này cũng được tạo ra bằng cách phân tách chúng thành các dạng hoa văn hình 2 cánh lá, 1 cánh lá hoặc nửa cánh lá, cổ trổ lỗ ở giữa tạo ra những đường vạch thẳng dạng hình học. Một số là hình chữ V kép, hoặc những đường thẳng song song cắt chéo nhau thành hình chữ thập. Giữa đầu nhọn chữ V hay ở điểm cắt nhau của chữ thập đều được trổ lỗ thủng. Vì vậy chúng tôi cho rằng chúng cũng là những biến thể của phong cách mô típ hình hoa thị. Có thể nói đây là hoa văn chủ đạo mang tính biểu tượng đặc sắc nhất trong nghệ thuật trang trí trên gốm Mai Pha. Nó chưa hề tìm thấy trong bất cứ nền văn hóa nào đã biết ở nước ta.
Về loại hình đồ đựng, bên cạnh sự phổ biến loại nồi có miệng loe gần gãy ở cổ, thân đáy tròn và bát đồng có chân đế được trang trí hoa văn hình hoa thị nói trên, thì ở Mai Pha còn xuất hiện một số đồ đựng có gắn quai từ mép miệng loe xuống vai đồ đựng và loại đồ đựng có gắn núm gốm ở thân được dùi lỗ dọc từ trên xuống dùng để xỏ dây mang. Ngoài ra còn có loại đồ đựng được gắn hai chiếc tai ngay ở mép miệng giống như chiếc chảo hoặc chiếc sanh hiện đại. Đây cũng là loại hình đồ đựng đầu tiên được tìm thấy ở nước ta.
Có thể nói, các vấn đề được đặt ra từ khối tài liệu đồ gốm ở Mai Pha tất nhiên chưa được khẳng định, mà vẫn cần phải được nghiên cứu và phát hiện. Tuy nhiên, giá trị phản ánh tính riêng biệt và độc đáo của đồ gốm Mai Pha là điều không còn nghi ngờ gì nữa. Đó là một khối tài liệu quan trọng và có tính đặc thù nổi bật nhất trong di tồn văn hóa của cư dân tiền sử ở Mai Pha.
Theo baotanglichsu
* Nếu bài viết này hữu ích với bạn, hãy “tiếp lửa” cho Tâm Học bằng cách bấm
Like, Google +1, Tweet hoặc Chia Sẻ, Gửi….cho bạn bè , người thân. Chân thành cảm ơn!

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *