Nghề làm quạt giấy tại Sài Gòn

By on 22/12/2014
quat-quang-cao-1

Chiếc quạt thủ công Việt Nam, nhất là quạt giấy, xuất hiện ở Việt Nam từ bao giờ. Đó là câu hỏi luôn đặt trước cái nhà nghiên cứu khoa học. Đi tìm giải đáp, chúng tôi không thể không viện đến cứ liệu lịch sử và kết quả nghiên cứu.

DSC02399

Chiếc quạt thủ công Việt Nam, nhất là quạt giấy, xuất hiện ở Việt Nam từ bao giờ. Đó là câu hỏi luôn đặt trước cái nhà nghiên cứu khoa học.

Đi tìm giải đáp, chúng tôi không thể không viện đến cứ liệu lịch sử và kết quả mới nhất của khảo cổ học, dân tộc học. Nhưng cho đến nay, chúng ta chỉ mới tìm thấy hiện vật quạt giấy nan gỗ trong vài mộ thuộc thế kỷ XVIII. Ta chưa đào được một ngôi mộ nào khác có quạt xếp gập niên đại sớm hơn nữa.

Liệu có thể vin vào ta có nghề giấy từ đầu Công Nguyên để nói rằng, quạt xếp gập có từ thời ấy chăng? Trung Quốc chẳng đã có nghề làm giấy từ lâu mà mãi đến Bắc Tống mới làm ra được quạt tập điệp đó sao?

Căn cứ vào văn học và sử học, ta biết được quạt giấy của Việt Nam đã ra đời chậm nhất là vào thế kỷ XIV.

Sử cũ có ghi năm 1362, Trần Dụ Tông sai sư nô làm quạt giấy để bán lấy tiền. Trong thời gian nhà Minh chiếm đóng nước ta (đầu thế kỷ XIV), hàng năm nhàn dân ta bị buộc phải cống một vạn cái quạt.[1]

Theo sách “Dư địa chí” của Nguyễn Trãi, viết năm 1435, trên đất Thăng Long (Hà Nội) có một phường chuyên làm quạt, gọi là phường Tả Nhất[2]. Sau này có thể phường này là thôn Yên Nhất (Ô chợ Dền, thường gọi Ô cầu Dền). Tục truyền rằng ở phường này có nghề làm quạt và có sáng kiến chồng nhiều nhài quạt hình vảy ốc.

Suốt khoảng 500 năm, từ thời nhà Lê đến nhà Tây Sơn, nhà Nguyễn, ta đã đưa chiếc quạt giấy vào danh mục những phẩm vật ngoại giao với các nước láng giềng như Trung Quốc, Xiêm La (Thái Lan)… Nghề quạt giấy ở nước ta tới thế kỷ XVIII đã phát triển mạnh.

Qua ghi chép của Lê Quý Đôn, bấy giờ ta đã có cả một loạt quạt tới mấy chục loại khác nhau ra đời, trong đó có nhiều thứ quạt quý và đẹp. Hơn nữa, bấy giờ nước ta cũng đã làm những loại quạt có số nan khác nhau, loại 17, 18 và 22 nan. Nhưng riêng loại quạt 18 nan có lẽ là loại phổ biến và thường dùng hơn cả. Sau này, người ta làm quạt 20 nan và số nan quạt này được sử dụng khá ổn định ở nhiều làng nghề đến những năm gần đây.

DSC02838

Dưới thời Lê, từ thế kỷ XV, nghề thủ công được Nhà nước khuyến khích và chuyên môn hóa. Do đó nhiều làng nghề thủ công đã hình thành, phát triển và nhanh chóng trở nên phồn thịnh. Các phường nghề làm quạt ở Thăng Long và các tỉnh lân cận kinh thành có lẽ đã ra đời trong bối cảnh ấy. Tuy vậy, một số làng nghề quạt nổi tiếng và tồn tại đến nay, lại hình thành vào những thế kỷ tiếp sau như làng quạt Canh Hoạch (Vác) bắt đầu có từ nửa thế kỷ XIX. Còn nghề làm quạt làng Đào Xá (Hải Dương) đến những năng đầu thời Gia Long (1802 – 1820) đã phồn thịnh lắm rồi. Theo sách “Đại Nam nhất thống chí”, bấy giờ thợ Đào Xá làm nhiều loại quạt, trong đó có quạt đồi mồi và quạt tre.
quat nan (32)

Quạt Đào Xá, quạt Vác… có mặt trên khắp thị trường đồng bằng Bắc bộ. Mà Thăng Long là nơi tiêu thụ chính, chủ yếu cất buôn để bán lẻ tại chỗ và chuyển đi các tỉnh xa. Quạt ngà, quạt sừng, quạt đồi mồi, quạt the, lụa… của Vác và Đào Xá là mặt hàng độc đáo, được sử dụng nhiều trong triều đình và trong cung thất, gia thất các quý tộc, quan lại, nhà giàu. Các loại quạt quý này cũng được dùng làm đồ thờ trong các đình, đền.

Do yêu cầu của thị trường, hàng trăm thợ quạt Đào Xá đã lên. Thăng Long sản xuất, quy tụ ở phố Hàng Quạt. Chỉ tính riêng một hiệu Tài Cát Tường đã có tới 40 thợ quạt Đào Xá. Họ đã xây dựng một đình lớn để thờ Đào Công, người khởi dựng nghề làm quạt của làng Đào Xá quê gốc của họ. Ở số 4 phố Hàng Quạt (Hà Nội) hiện còn bức hoành phi khắc chữ Hán: Xuân phiến thị, nghĩa là chợ quạt mùa Xuân chính là di tích của ngôi đình đó. Tương truyền ngôi đình Hàng Quạt là nơi thi tài của nghệ nhân và chào hàng của thợ quạt Đào Xá và các phường quạt khác quanh vùng (Hà Nội – Hải Dương – Hưng Yên – Bắc Ninh – Hà Tây).

Thợ quạt sản xuất quanh năm. Nhưng hàng thì chỉ tiêu thụ mạnh vào mùa hè. Từ các trung tâm sản xuất quạt ở Hà Đông, Hưng Yên, Bắc Ninh, người ta chuyển quạt đi bán ở các nơi. Trước thì quạt còn cho vào tay nải, vào đẫy khoái hoặc gánh trên vai, bán các chợ gần. Sau phải dùng xe bò, xe tay, xe ngựa vận chuyển quạt ra Hà Nội bán buôn cho các cửa hàng ở phố Hàng Quạt, như Thái Hòa, Tư Trung, Thông Tộ… Bấy giờ và suốt thời Pháp thuộc, quạt Vác, quạt Đào Xá đã xuất đi khắp Đông Dương, xuất khẩu sang cả Trung Quốc, Hồng Kông, Thái Lan… Các loại quạt của ta không chỉ tham dự các Hội chợ Đấu xảo ở Hà Nội những năm 20 và 30 đầu thế kỷ này, mà còn gửi sang dự Hội chợ Pa-ri (Pháp).

Đó là thời kỳ hoàng kim của nghề làm quạt thủ công. Sau này, vào những năm 60, nghề quạt lại một lần nữa phát triển đến mức hoàng kim như thế, do thị trường xuất khẩu hàng thủ công mỹ nghệ được mở rộng ở Liên Xô cũ và các nước Đông Âu.

Nhưng đã là thị trường, là hàng hóa thì bao giờ cũng có cái ”ngưỡng” phải vượt, qua được mới mong tồn tại và phải cải tiến giỏi mới hy vọng phát triển. Nói tới NGHỀ thật đầy đủ phải là NGHỀ NGHIỆP, có nghĩa là nghề và nghiệp. Cái “nghiệp” ngày xưa và “cơ chế thị trường” ngày nay không khác nhau là mấy. Thợ quạt Vác đã vượt qua được cái nghiệp, cái ngưỡng ấy để duy trì, phát triển nghề đến ngày nay, cũng có nghĩa là họ đã khéo thích nghi với cơ chế thị trường. Trong khi thợ quạt Đào Xá sau năm 1933 trở đi, sản xuất suy giảm dần, rồi đình đốn hẳn. Đến nay, không còn gia đình nào ở Đào Xá làm quạt nữa. Có lẽ do nhiều nguyên nhân dẫn đến sự đình đốn ấy: khách buôn và đặt hàng ngày càng vắng bóng, nguyên vật liệu đắt đỏ làm giá thành sản phẩm cao, lãi suất thấp, trong khi nghề làm hàng đồi mồi phát đạt hơn, lợi nhuận cao hơn làm quạt. Khi bộ phận thợ quạt ở Hà Nội chuyển sang buôn bán và sản xuất hàng đồi mồi, thì bộ phận ở quê Đào Xá trở lại nghề làm ruộng, vốn là nghề gia bảo, và có phần dễ sống hơn nghề làm quạt thủ công. Nhưng có lẽ nguyên nhân chính vẫn là thợ Đào Xá ít quan tâm đến cải tiến mặt hàng và mẫu mã mới, như các loại quạt nghệ thuật hay mỹ nghệ, nên không trụ vững được trước thử thách mới của thị trường.

Ở đây cũng cần kể tới nguyên nhân kinh tế xã hội đương thời. Người Pháp ở Đông Dương, sau khi rầm rộ mở các hội chợ, thì hàng thủ công, đã không có chính sách bảo trợ và khuyến khích của nền sản xuất ”bản xứ” của người Việt Nam. Hàng ngoại tràn vào đã bóp chết hàng nội hóa, mà phần lớn do những người thợ thủ công, bị cạnh tranh kiểu tư bản, làm ra. Cho nên, chỉ một thời gian ngắn, số thợ các nghề thủ công, trong đó có nghề làm quạt giấy đã giảm đi nhanh chóng.

quat nan (39)

Theo số liệu thống kê của Sở Kinh tế Pháp ở Đông Dương năm 1943, có ghi rõ về các nghề thủ công ở Bắc Kỳ là hơn 400 nghề. Riêng nghề quạt giấy, cả Bắc Kỳ lúc đó chỉ có 1.056 người làm quạt, mà trước năm 40 có tới vài nghìn thợ quạt trong vùng.

Dù thế nào đi nữa, những khó khăn mang tính lịch sử như thế thật khó tránh. Sự sống tiềm tàng của nghề làm quạt, quả là rất mạnh mẽ và giữ cho nghề trường tồn. Lịch sử từng ghi nhận không ít làng nghề đã mất đi một thời hay vĩnh viễn. Nhưng các làng nghề mới lại xuất hiện. Hiện nay và trong tương lai, dù quạt máy có phổ biến sâu rộng, dù điều hòa nhiệt độ trở thành quen thuộc trong nhiều căn nhà, thì chắc chắn quạt giấy quạt nạn, quạt mo vẫn tồn tại ở nước ta – vì không phải bất cứ lúc nào, ở đâu cũng có điện mà mang theo quạt máy, nhất là ở các vùng sâu, vùng xa của đất nước. Ngoài ra, nhu cầu sử dụng quạt thủ công trong hoạt động nghệ thuật, tôn giáo, sinh hoạt… còn tăng lên mãi, càng ngày càng nhiều hơn trong cuộc sống của xã hội văn minh, hiện đại.

Ngày nay, ít người còn quan tâm phát triển nghề quạt thủ công vì cơ chế thị trường đã làm mai một dần các làng nghề. Rất may còn một người có tâm huyết với nghề và đã mang nghề vào tới Sài Gòn để phát triển. Chúng tôi đã gặp anh Hương chủ cơ sở sản xuất quạt tại Hồ Chí Minh và được anh chia sẻ một số mẫu quạt mới dùng để quảng cáo rất đẹp – Quạt quảng cáo

quat-quang-cao-1
quat giay (103)
quatgiay.com.vn
quat giay (2)

quat giay
quatchamkim giay indo1391523723019
1391525913053
2014121095307 (1)

1391605459829

2014121095248

quat giay 4

quat giay 3
Quả thực, nhìn những chiếc quạt thật thân quen này ai trong chúng ta cũng đều tự hào về những sản phẩm thủ công của Việt Nam. Chiếc quạt bây giờ không chỉ có tác dụng làm mát mà nó còn là một món quà lưu niệm đẹp và ấn tượng.
Theo Http://quatgiay.com.vn

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *